همزمان با افزایش کنترل دولت روسیه بر فضای مجازی و تشدید محدودیت‌ها علیه اپلیکیشن‌های خارجی، کاربران این کشور به راهکارهای پیچیده‌تری برای عبور از سد فیلترینگ روی آورده‌اند. استفاده از VPN، به‌کارگیری همزمان دو تلفن همراه و اپلیکیشن‌های مورد حمایت دولت، اکنون به بخشی از زندگی روزمره بسیاری از شهروندان روسیه تبدیل شده و نوعی «اینترنت موازی» را در این کشور شکل داده است.
رشد انفجاری استفاده از VPN در روسیه؛ ۱۴ برابر افزایش دانلود در یک سال
بر اساس داده‌های منتشرشده، تنها در ماه مارس، پنج اپلیکیشن محبوب VPN در فروشگاه Google Play حدود ۹.۲ میلیون بار دانلود شده‌اند که نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۱۴ برابر افزایش را نشان می‌دهد. داده‌های مرکز پژوهشی Levada نیز حکایت از آن دارد که سهم روس‌هایی که از VPN استفاده می‌کنند، از ۲۳ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۳۶ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده است. کارشناسان معتقدند این رشد مستقیم نتیجه سیاست‌های «حاکمیت دیجیتال» روسیه است که پس از جنگ اوکراین با سرعت بیشتری دنبال شده و شهروندان را به سمت استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ سوق داده است.
زندگی دیجیتال دوگانه؛ از VPN برای واتس‌اپ تا اپلیکیشن دولتی MAX برای بلیت قطار
گزارش رویترز نشان می‌دهد که بسیاری از شهروندان روس، از جمله برخی مقام‌های دولتی، زندگی دیجیتال خود را میان دو تلفن همراه مجزا تقسیم کرده‌اند. یک طراح داخلی در مسکو برای ارتباط با دوستان خارجی خود از VPN استفاده می‌کند تا به واتس‌اپ دسترسی داشته باشد، اما برای ورود به سامانه فروش بلیت راه‌آهن روسیه، ناچار است VPN را غیرفعال کند و از اپلیکیشن دولتی MAX روی تلفن همراه دیگر استفاده نماید. این «شکاف دیجیتال» نشان می‌دهد که چگونه نظم جدید اینترنتی روسیه، زندگی روزمره مردم را به دو جهان مجزا تقسیم کرده است؛ جهانی برای ارتباط با خارج و جهانی برای تعامل با دولت.
بازی موش و گربه؛ مسدودسازی VPNها و تلاش برای دسترسی به پلتفرم‌های خارجی
دسترسی به پیام‌رسان‌های پرکاربردی مانند واتس‌اپ و تلگرام در برخی مناطق روسیه مسدود شده یا با کاهش سرعت مواجه است و دولت این پلتفرم‌ها را به بهانه «تهدید امنیتی» هدف قرار داده است. در مقابل، سازمان تنظیم مقررات ارتباطات روسیه (Roskomnadzor) دسترسی به صدها سرویس VPN را مسدود کرده و این وضعیت به شکل‌گیری نوعی «بازی موش و گربه» دائمی میان کاربران و دولت منجر شده است. هر بار که یک سرویس VPN مسدود می‌شود، کاربران به سراغ سرویس جدیدی می‌روند و این چرخه، عملاً به یک رقابت تکنولوژیک میان دو طرف تبدیل شده است.
قطعی اینترنت و پیامدهای اقتصادی؛ از اختلال در بانکداری تا کاهش فروش Wildberries
در ماه‌های اخیر، اینترنت همراه در برخی مناطق روسیه برای چندین روز قطع شده است و مقام‌های روس ادعا کرده‌اند که پهپادهای اوکراینی ممکن است از زیرساخت‌های ارتباطی برای اهداف خود استفاده کنند. این اختلال‌ها که در ماه مارس حدود سه هفته در مسکو ادامه داشت، بخش‌های حیاتی مانند بانکداری، تجارت الکترونیک و حمل‌ونقل را تحت تأثیر قرار داد و ترافیک اینترنتی پلتفرم تجارت الکترونیک Wildberries حدود ۱۰ درصد کاهش یافت. این قطعی‌ها نشان می‌دهد که محدودیت‌های اینترنتی، فراتر از حوزه سیاسی، پیامدهای اقتصادی جدی برای کسب‌وکارها و زندگی روزمره شهروندان داشته است.
اپلیکیشن‌های دولتی و نگرانی از نظارت؛ کاربران میکروفون و دوربین را خارج می‌کنند
کرملین شهروندان را به استفاده از اپلیکیشن مورد حمایت دولت، یعنی MAX، تشویق می‌کند، اما بسیاری از کاربران نگران هستند که این برنامه برای اهداف نظارتی مورد استفاده قرار گیرد. به دلیل این نگرانی‌های امنیتی، برخی کاربران حتی میکروفون و دوربین دستگاه‌هایی را که اپلیکیشن MAX روی آن‌ها نصب شده است، خارج می‌کنند. این رفتار نشان از بی‌اعتمادی عمیق شهروندان به ابزارهای دولتی دارد و نشان می‌دهد که چگونه سیاست‌های کنترل دیجیتال، شکاف میان مردم و دولت را عمیق‌تر کرده است.
نارضایتی عمومی و پیامدهای سیاسی برای کرملین
نظرسنجی‌های افکار عمومی نشان می‌دهند که محدودیت‌های اینترنتی، افزایش قیمت‌ها و خستگی ناشی از جنگ، نارضایتی از مدیریت پوتین را افزایش داده و آمارهای رسمی از روند نزولی میزان حمایت عمومی حکایت دارند. کرملین تأکید می‌کند که محدودیت‌های اینترنتی «موقتی» و با اهداف امنیتی اعمال شده‌اند، اما مقام‌ها اذعان دارند که با نزدیک شدن به دوره‌های انتخاباتی، باید پیامدهای سیاسی این اقدامات نیز مدیریت شوند. فضای دیجیتال روسیه به‌تدریج به ساختاری چندپاره تبدیل شده است؛ ساختاری که در آن کنترل دولتی از یک سو و راهبردهای فرار کاربران از سوی دیگر، همزمان در حال گسترش هستند و این تقابل، آینده اینترنت روسیه را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.
