۱۷ اردیبهشت، روز اسناد ملی و میراث مکتوب، فرصتی است برای تأمل در نقشی که نسخ خطی، کتیبهها و اسناد شخصی در بازسازی ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا میکنند؛ گنجینههایی که بدون آنها بازخوانی گذشته ممکن نیست.
به گزارش همشهری آنلاین، میراث مکتوب فقط مجموعهای از نسخههای خطی و اسناد قدیمی در کتابخانهها نیست، بلکه زیرساخت حافظه تاریخی یک جامعه محسوب میشود. از کتیبههای سنگی سردر مساجد و فرماننامههای سلطنتی تا عقدنامهها و وصیتنامههای خانوادگی، این جهان مکتوب روایتگر لایههای پنهان زندگی روزمره، باورها و ساختار قدرت در هر دوره تاریخی است.
میراث مکتوب در ایران؛ از کتیبههای غیرمنقول تا اسناد خانوادگی
شمسی خادملو، مسئول گروه متون و کتیبههای دوران اسلامی پژوهشکده زبانشناسی، کتیبهها و متون، در گفتوگو با همشهری آنلاین به مناسبت روز اسناد ملی و میراث مکتوب توضیح داد که این آثار در دوران باستانی و اسلامی به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
- آثار منقول: نسخههای خطی، اسناد تاریخی، مهرها و سکهها که معمولاً در موزهها نگهداری میشوند
- آثار غیرمنقول: کتیبههای سردر مساجد، سنگ وقفها، سنگقبرها و فرماننامههایی که بر بناها نقش بستهاند
وی افزود: یکی از اولویتهای این پژوهشکده به عنوان زیربخشی از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، شناسایی، ثبت و تصویربرداری از این آثار است. پس از مستندنگاری، کارهای پژوهشی انجام شده و نتایج به صورت مقاله یا کتاب منتشر میشود. در صورت مشاهده آسیبدیدگی، گزارشی تهیه و برای مرمت، حفظ و احیای میراث مکتوب به مراجع مربوطه ارسال میگردد.
نقش مردم در حفظ میراث مکتوب؛ عقدنامهها و وصیتنامههایی که به پژوهشکده سپرده میشوند
خادملو با اشاره به اینکه اسناد تاریخی تنها در مراکز اسناد ملی یا کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری نمیشوند، گفت: گاهی این اسناد در دست افراد عادی است؛ عقدنامهها، وصیتنامهها یا نسخههای خطی خانوادگی که مردم برای رفع مسائل حقوقی یا صرفاً برای خوانش و شناسایی محتوا به ما میسپارند. در این موارد، متن خوانده و توضیح داده میشود و دوباره به صاحبانشان بازگردانده میشود.
این متخصص میراث مکتوب تأکید کرد که این اسناد شخصی گاهی اطلاعات ارزشمندی از زندگی اجتماعی، اقتصادی و معیشت روزمره در دورههای گذشته ارائه میدهند که در هیچ منبع رسمی دیگری یافت نمیشود.
جهانی بودن ارزش میراث مکتوب و ضرورت آموزش عمومی در روز اسناد ملی
خادملو با یادآوری اهمیت جهانی میراث مکتوب گفت: همه کشورها برای حفظ میراث مکتوب خود تلاش میکنند، زیرا این آثار بخشی از هویت ملی هر کشوری است. از طریق همین متون و کتیبههاست که میتوان نشان داد یک تمدن در چه حوزههایی از علم، فرهنگ یا هنر پیشرو بوده است. پژوهشهای گستردهای روی سکهها، مهرها، نسخ خطی و گورستانهای تاریخی انجام شده که حاصل آنها به انتشار مقاله و کتاب منجر شده است.
وی در پایان به مناسبت روز اسناد ملی و میراث مکتوب بر ضرورت آموزش عمومی تأکید کرد: حفاظت از میراث مکتوب فقط وظیفه یک نهاد دولتی نیست. دانشآموزان، دانشجویان و مردم عادی نیز باید در این زمینه آموزش ببینند. اگر جامعه نسبت به ارزش و اهمیت این میراث آگاه باشد، در صورت مشاهده هرگونه آسیب یا تخریب، واکنش نشان خواهد داد و این گنجینههای تاریخی بهتر حفظ خواهند شد.
