رکورد بی‌سابقه در طبیعت ایران؛ ثبت یک ماده یوز با ۵ توله
آخرین سرشماری دفتر حفاظت از یوزپلنگ آسیایی خبر از یک اتفاق تاریخی می‌دهد: برای نخستین‌بار در طبیعت ایران، یک ماده یوز به همراه ۵ توله در خراسان شمالی ثبت شده است. این رخداد کم‌نظیر، امید تازه‌ای برای بقای یکی از در معرض انقراض‌ترین گونه‌های جهان ایجاد کرده است. کلمه کلیدی اصلی این گزارش یوزپلنگ آسیایی است.
بر اساس داده‌های رسمی، در شش ماه گذشته ۱۷ یوز بالغ و ۱۰ توله در طبیعت ایران شناسایی شده‌اند و جمعیت یوزهای وحشی کشور حداقل به ۲۷ قلاده رسیده است. علاوه بر این، ۶ یوز نیز در سایت تکثیر در اسارت نگهداری می‌شوند.
آخرین فرصت برای نجات یوزپلنگ آسیایی
کارشناسان محیط‌زیست معتقدند جمعیت یوزپلنگ آسیایی اکنون در مرحله‌ای قرار دارد که «آخرین فرصت» برای نجات آن محسوب می‌شود. اگر طی پنج سال آینده مدیریت تهدیدها، تأمین نیرو، کنترل تعارضات و حفاظت مؤثر از زیستگاه‌ها به نتیجه نرسد، این گونه برای همیشه از طبیعت ایران حذف خواهد شد.
پروژه ملی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی که از سال ۱۳۸۰ آغاز شده بود، پس از وقفه‌ای شش‌ساله، امسال دوباره فعال شده و تلاش‌ها برای احیای این گونه با جدیت بیشتری دنبال می‌شود.
چرا جمعیت یوزپلنگ آسیایی کاهش یافت؟
باقر نظامی بلوچی، از پژوهشگران باسابقه این حوزه، در گفت‌وگو با همشهری توضیح می‌دهد که در اواخر دهه ۱۳۸۰ جمعیت یوز در ایران رو به افزایش بود؛ اما از اوایل دهه ۱۳۹۰ با تشدید تحریم‌ها و توسعه معادن و جاده‌ها، فشار بر زیستگاه‌ها به‌شدت افزایش یافت.
مهم‌ترین عوامل تلفات یوزپلنگ آسیایی
- ۴۰٪: کشتار مستقیم توسط دامداران یا شکارچیان
- ۳۵٪: تصادفات جاده‌ای
- ۱۲٪: حمله سگ‌های گله
در فاصله سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲ تنها در منطقه توران ۱۴ یوز ماده بالغ تلف شده‌اند. در یزد نیز طی شش سال، ۱۲ یوز در تصادفات جاده‌ای از بین رفته‌اند؛ آماری که حتی از محورهای پرحادثه سمنان نیز بیشتر است.
چالش‌های پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی
یکی از مشکلات اصلی، کمبود نیرو در زیستگاه‌های یوز است. با وجود اینکه یک‌سوم مناطق تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست در زیستگاه‌های یوز قرار دارد، تنها ۳ درصد از نیروهای محیط‌بانی در این مناطق فعالیت می‌کنند.
از سوی دیگر، اهداف حفاظتی یوز همواره با پروژه‌های توسعه‌ای مانند معدن‌کاوی، جاده‌سازی و طرح‌های عمرانی در تعارض بوده است.
چرا با وجود زادآوری بالا، جمعیت یوز افزایش نمی‌یابد؟
طبق آمار، در دو دهه اخیر حداقل ۱۵۰ توله یوز در ایران به دنیا آمده‌اند و نرخ بقای توله‌ها در ایران دو برابر زیستگاه‌های آفریقایی است.
اما به دلیل تلفات انسانی و تهدیدهای محیطی، این زادآوری به افزایش جمعیت منجر نشده است.
آیا جداسازی یوز نر از طبیعت برای تکثیر ضروری است؟
نظامی بلوچی تأکید می‌کند که با توجه به مشارکت همه یوزهای ماده در زادآوری و حساسیت بالای جمعیت فعلی، جداسازی یوز نر از طبیعت اقدامی پرریسک است.
او می‌گوید: «طبیعت در حال انجام کار خود است؛ وظیفه ما فقط امن‌سازی زیستگاه‌هاست.»
فراجمعیت؛ راهکاری مؤثرتر از تکثیر در اسارت
به گفته مدیر پروژه، ایجاد مراکز «فراجمعیت» (Metapopulation) می‌تواند شانس بقای یوز را تا ۷۰ درصد افزایش دهد.
در این روش، به‌جای محوطه‌های کوچک اسارت، یک زیستگاه حصارکشی‌شده چند هزار هکتاری بدون تهدیداتی مانند گرگ، پلنگ یا شتر ایجاد می‌شود تا یوزها در محیطی شبه‌طبیعی زندگی و زادآوری کنند.
خراسان شمالی برای اجرای این طرح پیش‌قدم شده و منطقه میاندشت به‌عنوان یک زیستگاه زادآور گزینه اصلی است.
افزایش جمعیت یوز در طبیعت؛ امیدی تازه
طبق آخرین سرشماری:
- ۶ یوز ماده
- ۷ یوز نر
- ۱۰ توله
- ۴ یوز با جنسیت نامشخص
در طبیعت ایران شناسایی شده‌اند.
و مهم‌تر از همه، ثبت یک ماده یوز با ۵ توله در خراسان شمالی که رکوردی تاریخی برای طبیعت ایران محسوب می‌شود.
جمع‌بندی
ثبت یک ماده یوز با پنج توله، نقطه عطفی در تاریخ حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ایران است. این رخداد نشان می‌دهد که با وجود همه تهدیدها، زیستگاه‌های زادآور هنوز ظرفیت احیا دارند.
اما ادامه این مسیر نیازمند مدیریت علمی، حمایت مالی، همکاری بین‌نهادی و مشارکت جوامع محلی است.
اگر این فرصت پنج‌ساله از دست برود، ایران ممکن است آخرین بازمانده‌های یوز آسیایی را برای همیشه از دست بدهد.
